Konstytucja 3 maja (właściwie Ustawa Rządowa z dnia 3 maja) – uchwalona 3
maja 1791 roku ustawa regulująca ustrój prawny Rzeczypospolitej Obojga
Narodów. Powszechnie przyjmuje się, że Konstytucja 3 maja była pierwszą w
Europie i drugą na świecie (po konstytucji amerykańskiej z 1787 r.)
nowoczesną, spisaną konstytucją.
Została ustanowiona
ustawą rządową przyjętą tego dnia przez sejm. Została zaprojektowana by
zlikwidować obecne od dawna wady systemu politycznego Rzeczypospolitej Obojga
Narodów i jej złotej wolności. Konstytucja wprowadziła polityczne zrównanie
mieszczan i szlachty oraz stawiała chłopów pod ochroną państwa, w ten sposób
łagodząc najgorsze nadużycia pańszczyzny. Konstytucja zniosła zgubne
instytucje, takie jak liberum veto, które przed przyjęciem Konstytucji
pozostawiało sejm na łasce każdego posła, który, jeśli zechciał – z własnej
inicjatywy, lub przekupiony przez zagraniczne siły – mógł unieważnić wszystkie
podjęte przez sejm uchwały. Konstytucja 3 maja miała wyprzeć istniejącą
anarchię, popieraną przez część krajowych wstecznych magnatów, na rzecz
egalitarnej i demokratycznej monarchii konstytucyjnej. W tym samym czasie
przetłumaczono Konstytucję na język litewski.
Przyjęcie Konstytucji 3
maja sprowokowało wrogość sąsiadów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Podczas
wojny w obronie konstytucji, Polska zdradzona przez swojego pruskiego
sprzymierzeńca Fryderyka Wilhelma II i pokonana przez Imperium Rosyjskie
Katarzyny Wielkiej, sprzymierzonej z Konfederacją targowicką: spiskiem
polskich magnatów przeciwnych reformom, które mogły osłabić ich wpływy. Pomimo
tej klęski i późniejszego II rozbioru Polski, Konstytucja 3 maja wpłynęła na
późniejsze ruchy demokratyczne w świecie. Po utracie niepodległości w 1795,
przez 123 lata rozbiorów, przypominała o walce o niepodległość. Zdaniem dwóch
współautorów, Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja była "ostatnią wolą i
testamentem gasnącej ojczyzny".